Real-World Evidence – czym są badania w warunkach rzeczywistej praktyki klinicznej

Real-World Evidence – czym są badania w warunkach rzeczywistej praktyki klinicznej

Real-World Evidence (RWE) to dowody naukowe o tym, jak lek, wyrób medyczny lub terapia działają u zwykłych pacjentów w codziennej praktyce lekarskiej – a nie tylko w starannie kontrolowanych warunkach badania klinicznego. Jeszcze dekadę temu RWE traktowano jako uzupełnienie „prawdziwej” nauki. Dziś agencje rejestracyjne, płatnicy i firmy farmaceutyczne wykorzystują je przy decyzjach o bezpieczeństwie leków, refundacji i projektowaniu kolejnych badań.

Skala zmiany jest wyraźna. W okresie od lutego 2025 do lutego 2026 roku Europejska Agencja Leków (EMA) prowadziła lub zakończyła 88 badań opartych na danych z rzeczywistej praktyki – o 49% więcej niż rok wcześniej (EMA, 4. raport RWE, 2026). W tym artykule wyjaśniamy, czym są badania RWE, jakie mają odmiany, komu i do czego służą oraz na co uważać przy ich planowaniu.

 

Czym jest Real-World Evidence?

Najczęściej cytowana definicja pochodzi od amerykańskiej FDA. RWE to dowody kliniczne dotyczące stosowania oraz potencjalnych korzyści i ryzyka produktu medycznego, uzyskane z analizy danych z rzeczywistej praktyki, czyli Real-World Data (RWD) (FDA). EMA ujmuje to podobnie: RWE to informacja wyprowadzona z analizy rutynowo gromadzonych danych o stanie zdrowia pacjentów lub udzielanej im opiece, pochodzących spoza klasycznych badań klinicznych (EMA).

W praktyce chodzi o odpowiedź na pytanie: co dzieje się z lekiem, gdy opuszcza świat badania klinicznego? Badanie rejestracyjne odpowiada na pytanie, czy lek może działać. Badanie RWE odpowiada na pytanie, czy działa – u starszych pacjentów, u osób z wieloma chorobami, u tych, którzy zapominają o dawce, w szpitalu powiatowym i w klinice uniwersyteckiej.

 

RWE a randomizowane badanie kliniczne (RCT)

Randomizowane badanie kontrolowane pozostaje „złotym standardem” oceny skuteczności. Ma jednak ograniczenia, których RWE nie ma – i odwrotnie. Oba podejścia nie konkurują ze sobą, tylko się uzupełniają.

Cecha

Randomizowane badanie kliniczne (RCT)

Badanie Real-World Evidence

Pytanie badawcze

Czy terapia działa w warunkach idealnych (efficacy)?

Jak terapia działa w codziennej praktyce (effectiveness)?

Pacjenci

Ściśle wyselekcjonowani, wiele kryteriów wykluczenia

Niemal wszyscy leczeni, także starsi, dzieci, kobiety w ciąży, chorzy z wielochorobowością

Przydział leczenia

Losowy (randomizacja)

Decyzja lekarza i pacjenta w ramach normalnej opieki

Liczebność

Zwykle setki lub kilka tysięcy osób

Od setek do milionów osób

Czas obserwacji

Zwykle miesiące, rzadziej kilka lat

Często wiele lat, także wstecz

Główna przewaga

Wysoka wiarygodność związku przyczynowego

Reprezentatywność, skala, rzadkie i odległe zdarzenia

Główne ryzyko

Ograniczona możliwość uogólnienia wyników

Błędy systematyczne (bias) i czynniki zakłócające

Koszt i czas

Wysoki koszt, długi czas przygotowania

Zwykle niższy koszt, szybsze wyniki przy dostępnych danych

Dobrze to oddaje stanowisko EMA: badania kliniczne pozostają rdzeniem dowodów na skuteczność i bezpieczeństwo, a dowody z rzeczywistej praktyki je uzupełniają (The Evidence Base).

 

Jakie badania zaliczamy do RWE?

RWE nie jest jednym typem badania, lecz rodziną podejść. Łączy je to, że opierają się na danych z rutynowej opieki zdrowotnej, a nie na procedurach narzuconych przez protokół. Najważniejsze odmiany to:

  • Badania obserwacyjne prospektywne. Pacjentów włącza się do badania i obserwuje „do przodu”, ale leczenie wynika wyłącznie z decyzji lekarza. Badacz zbiera dane według ustalonego planu, np. w elektronicznym formularzu eCRF, nie ingerując w terapię.
  • Badania obserwacyjne retrospektywne. Analizuje się dane, które już istnieją: dokumentację medyczną, bazy szpitalne, dane rozliczeniowe płatnika. Pozwalają szybko odpowiedzieć na pytanie bez czekania latami na wyniki.
  • Rejestry pacjentów i rejestry chorób. Uporządkowane, długofalowe zbiory danych o osobach z określoną chorobą lub leczonych określoną terapią. Szczególnie cenne w chorobach rzadkich, onkologii i kardiologii.
  • Badania porejestracyjne bezpieczeństwa (PASS) i skuteczności (PAES). Prowadzone po dopuszczeniu leku do obrotu, często na wniosek lub jako warunek nałożony przez agencję rejestracyjną. Pozwalają wychwycić rzadkie działania niepożądane, niewidoczne w badaniu na kilku tysiącach osób.
  • Badania wykorzystania leków (drug utilisation studies). Pokazują, kto, jak często i w jakich wskazaniach naprawdę stosuje dany lek – także poza wskazaniami rejestracyjnymi.
  • Badania pragmatyczne. Formalnie to badania kliniczne z randomizacją, ale prowadzone w warunkach możliwie zbliżonych do codziennej praktyki, z minimum dodatkowych procedur. Stanowią most między światem RCT i RWE.
  • Zewnętrzne ramiona kontrolne i emulacja badania docelowego (target trial emulation). Dane z rzeczywistej praktyki służą jako grupa porównawcza dla badania jednoramiennego albo do „odtworzenia” hipotetycznego badania randomizowanego na danych obserwacyjnych. EMA wymienia oba te podejścia wśród tematów, które coraz częściej pojawiają się w procedurach doradztwa naukowego (EMA, 4. raport RWE).

W polskim i unijnym prawie większość badań RWE to badania nieinterwencyjne. Oznacza to, że nie wymagają one zgody Prezesa URPL ani procedury właściwej dla badań klinicznych produktów leczniczych. Nie oznacza to jednak braku obowiązków: dochodzą wymogi dotyczące ochrony danych osobowych, często opinia komisji bioetycznej, a w przypadku badań PASS – szczególne zasady zgłaszania i raportowania. Kwalifikacja badania to jedna z pierwszych decyzji, którą warto skonsultować z doświadczonym CRO.

 

Po co prowadzi się badania RWE i komu są potrzebne?

RWE wypełnia lukę, której badanie kliniczne z natury nie jest w stanie zamknąć. Każda grupa uczestników systemu ochrony zdrowia korzysta z niego jednak w inny sposób.

Kto

Do czego wykorzystuje RWE

Przykładowe pytanie

Agencje rejestracyjne (EMA, URPL, FDA)

Monitorowanie bezpieczeństwa, ocena sygnałów, zmiany w charakterystyce produktu, wsparcie decyzji o rejestracji

Jak często i kiedy po rozpoczęciu leczenia występuje rzadkie działanie niepożądane?

Płatnicy i agencje HTA (NFZ, AOTMiT)

Ocena efektywności w praktyce, decyzje refundacyjne, instrumenty dzielenia ryzyka, ocena programów lekowych

Czy pacjenci w programie lekowym osiągają takie wyniki, jak w badaniu rejestracyjnym?

Firmy farmaceutyczne i producenci wyrobów

Zobowiązania porejestracyjne, dowody wartości dla płatnika, nowe wskazania, planowanie badań klinicznych

Ilu pacjentów spełnia kryteria planowanego badania i gdzie ich szukać?

Lekarze i towarzystwa naukowe

Aktualizacja wytycznych, wybór terapii dla pacjentów nieobecnych w RCT

Jak lek działa u pacjentów po 80. roku życia z niewydolnością nerek?

Pacjenci i organizacje pacjentów

Wiedza o przebiegu choroby, jakości życia, realnych efektach leczenia

Jak wygląda typowa ścieżka leczenia w mojej chorobie rzadkiej?

Kilka przykładów pokazuje, że nie jest to teoria. Badanie sieci DARWIN EU na ponad 40 tysiącach pacjentów leczonych klozapiną wykazało, że ciężkie powikłania hematologiczne są bardzo rzadkie i występują głównie w pierwszych dwóch miesiącach. Na tej podstawie komitet PRAC zaktualizował zalecenia, zmniejszając częstotliwość kontroli morfologii. Inne badanie, zlecone na prośbę agencji HTA i płatników, potwierdziło w danych z praktyki korzyść przeżyciową z pembrolizumabu w zaawansowanym niedrobnokomórkowym raku płuca, zgodną z wynikami badań rejestracyjnych (EMA, 4. raport RWE).

Warto też pamiętać, że RWE to nie tylko pytania o „wielkie” decyzje regulacyjne. Według ankiety EMA wśród zleceniodawców badań około 30% wyników bezpośrednio wsparło formalną decyzję regulacyjną, a kolejne 44% poprawiło wiedzę kliniczną lub metodologiczną (tamże).

 

RWE w Europie i w Polsce – gdzie jesteśmy?

Unia Europejska buduje infrastrukturę, która ma uczynić RWE stałym elementem decyzji o lekach. Jej centralnym elementem jest DARWIN EU – sieć danych koordynowana przez EMA. Według raportu z 2026 roku obejmuje 40 partnerów danych z 18 krajów europejskich i dane ponad 250 milionów pacjentów. Co istotne dla polskiego rynku, w ostatniej fali rozszerzenia do sieci dołączyły Polska i Litwa (EMA, 4. raport RWE).

Sieć działa szybko: mediana czasu trwania badania w DARWIN EU wyniosła 4,8 miesiąca od zatwierdzenia protokołu do wyników. Najczęściej dotyczyły one wykorzystania leków, epidemiologii chorób, bezpieczeństwa leków oraz projektowania i wykonalności planowanych badań klinicznych (tamże).

Kolejne zmiany są w drodze. Reforma unijnego prawa farmaceutycznego przewiduje wykorzystanie RWE jako uzupełnienia danych z badań klinicznych w decyzjach regulacyjnych. Równolegle powstaje Europejska Przestrzeń Danych dotyczących Zdrowia (EHDS), która ma ułatwić bezpieczne, wtórne wykorzystanie danych medycznych do badań (tamże).

Po drugiej stronie Atlantyku FDA rozwija program RWE od czasu ustawy 21st Century Cures Act z 2016 roku. W grudniu 2025 roku agencja wydała zaktualizowane wytyczne dotyczące wykorzystania RWE w decyzjach o wyrobach medycznych (FDA).

W Polsce źródłami danych z rzeczywistej praktyki są m.in. dane NFZ, rejestry prowadzone w programach lekowych, elektroniczna dokumentacja medyczna, rejestry kliniczne towarzystw naukowych oraz dane gromadzone bezpośrednio w ośrodkach w badaniach prospektywnych. Wyzwaniem pozostaje ich rozproszenie i dostępność, dlatego wiele polskich projektów RWE opiera się na własnej, starannie zaprojektowanej zbiórce danych.

 

Ograniczenia i wyzwania – dlaczego RWE wymaga metodologii

Duża ilość danych nie oznacza automatycznie wiarygodnych wniosków. To najczęstsze nieporozumienie wokół RWE. Źle zaprojektowane badanie obserwacyjne może dać wynik precyzyjny, ale fałszywy. Na co trzeba uważać:

  • Czynniki zakłócające (confounding). Lekarz wybiera terapię nie przypadkiem, lecz z powodu cech pacjenta. Jeśli nowszy lek dostają chorzy w cięższym stanie, porównanie „wprost” zafałszuje wynik. Stąd potrzeba metod takich jak dopasowanie na podstawie propensity score.
  • Błędy selekcji i błędy pomiaru. Dane z dokumentacji były zbierane do celów leczenia i rozliczeń, nie do badań. Brakuje w nich zmiennych, rozpoznania bywają kodowane niejednolicie, a część pacjentów „znika” z obserwacji.
  • Jakość i przydatność danych (fit for purpose). FDA ocenia dane pod kątem dwóch kryteriów: trafności dla pytania badawczego i wiarygodności, w tym kompletności, dokładności i spójności (Knobbe Martens). Nie każdy zbiór RWD nadaje się do każdego pytania.
  • Niejednorodność danych z różnych krajów i systemów. Zleceniodawcy badań EMA wskazują ją jako główną barierę porównywalności wyników i oczekują lepszej harmonizacji kodowania i definicji (EMA, 4. raport RWE).
  • Ochrona danych osobowych. Dane o zdrowiu to szczególna kategoria danych w rozumieniu RODO. Badanie RWE wymaga jasnej podstawy prawnej, pseudonimizacji lub anonimizacji, umów powierzenia i bezpiecznej infrastruktury.

Dlatego dobrze prowadzone badanie RWE zaczyna się od tego samego co badanie kliniczne: precyzyjnego pytania, protokołu i planu analizy statystycznej przygotowanych przed analizą danych. Dopiero wtedy wynik ma szansę zostać uznany przez regulatora, płatnika czy recenzenta czasopisma naukowego.

 

Jak Biostat wspiera badania Real-World Evidence

Centrum Badawczo-Rozwojowe Biostat od ponad 20 lat projektuje i prowadzi badania kliniczne i obserwacyjne. Mamy za sobą ponad 300 badań i zespół ponad 100 ekspertów: kierowników projektów, monitorów, statystyków i data managerów (Biostat). W projektach RWE możemy przejąć cały proces albo wybrane etapy:

  • Koncepcja i kwalifikacja badania – doprecyzowanie pytania badawczego, wybór odpowiedniego typu badania i ocena wymogów regulacyjnych.
  • Protokół i plan analizy statystycznej – z uwzględnieniem czynników zakłócających i ograniczeń danych.
  • Zbieranie danych – we własnych systemach eCRF i eTMF, zgodnie z zasadami GCP i RODO.
  • Rekrutacja ośrodków i monitorowanie – w Polsce i na rynkach europejskich.
  • Analiza statystyczna i raport końcowy – w formie gotowej do przedłożenia regulatorowi, płatnikowi lub do publikacji naukowej.

Planujesz badanie obserwacyjne, rejestr pacjentów albo badanie porejestracyjne? Umów bezpłatną konsultację z ekspertami Biostatu – pomożemy przełożyć pomysł na wykonalny projekt badawczy.

Czytaj też: RWD a RWE – czym różnią się dane z rzeczywistej praktyki od dowodów z rzeczywistej praktyki?

 

Źródła

 

Pozostałe pytania: Real World Data (RWD)

Zobacz także

RWD a RWE – czym różnią się dane z rzeczywistej praktyki od dowodów z rzeczywistej praktyki? RWD a RWE – czym różnią się dane z rzeczywistej praktyki od dowodów z rzeczywistej praktyki?
Real-World Data (RWD) to dane, a Real-World Evidence (RWE) to wiedza z nich wyciągnięta. RWD są surowcem – zapisami o zdrowiu pacjentów i udzielanej im opiec...
Badania Real World Evidence. Czym są i jakie mają znaczenie? Badania Real World Evidence. Czym są i jakie mają znaczenie?
Badania Real World Evidence, w skrócie RWE, to badania, które pozwalają ocenić działanie terapii, wyrobów medycznych, procedur lub modeli opieki zdrowotnej w...